You are hereआत्मा व देह / आत्मा व देह

आत्मा व देह


सप्टें. १९६०
स्वावलंबन ही सुखाची गंगोत्री आहे; पण स्वावलंबन या शब्दांतील `स्व' शब्दाचा अर्थ काय हे प्रथम निश्चित केले पाहिजे.
स्व म्हणजे मी. `मी' शब्दाने व्यक्त होणारा अर्थ मोठा, विशाल व सर्वसमावेशक आहे. देहेन्द्रियादि सर्व अस्तित्वाचा व अवस्थांचा एकंकार म्हणजे `मी'.
आत्मा व देह यांच्यामध्ये आत्यन्तिक भेद करण्याची वेदान्तशास्त्रात एक प्रथा आहे; तथापि त्या भूमिकेतलें रहस्य एवढेचं की आत्मा स्वतंत्र व स्वयंप्रभू आहे; व देह अ-स्वतंत्र व पर-प्रकाशित.
आत्मा नसेल तर देह भावाला अर्थ नाही व अस्तित्वही नाही. उलटपक्षी `देह' भाव नसला तरी आत्मतत्त्वाला अस्तित्त्व असूं शकते.
या सिध्दान्ताचे प्रमाण म्हणजे स्वप्न व सुषुप्ति या अवस्थांचे स्वरूप होय. या अवस्थेंत `हा माझा देह' ही भावना नसते. तरीही चैतन्य किंवा आत्मतत्त्व जागृत असतेच; व नंतर जाग आल्यावर
स्वप्नस्थ व निद्रिस्थ असलेला `तोच मी' असा प्रत्यय येतो.
वसिष्ठ व व्यास, याज्ञवल्क्य व शंकराचार्य, निवृ्त्तीनाथ व ज्ञानेश्वर, सॉक्रेटीस व प्लेटो हे सर्व महान् तत्त्वज्ञ आत्मा व देह यांत केव्हा केव्हा भेद करताना दिसतात.
त्यावेळी त्यांचा खरा आशय एवढाच असतो की, देहाला `स्वतंत्र' अस्तित्व नाही. तो संपू्र्णत: आत्मगत, आत्मस्थित व आत्मसंयुक्त आहे.
देह व इंद्रिये यांना आत्मतत्त्वापासून निराळी केल्यावर ती मायामय व बंधन स्वरुप होतात.
``आत्मा म्हणजे अनु्भवांना अर्थवत्ता देणारे केंद्र'' (धवल-गिरी पायथ्याशी, पान-३९) हा आत्म्रतत्त्वाचा अर्थ लक्षात घेतल्यावर देहेन्द्रियासून आत्मा-तत्त्व पूर्णत: निराळे होऊ शकत नाही.
केन्द्राच्या परिघाशी व त्रिज्यांशी जो संबंध तोच आत्मतत्त्वाचा देहाशी व इंद्रियांशी होय.
आत्म-तत्त्वांत एकप्रकारचे अतिशयत्व आहे. कारण, ते तत्त्व प्रत्येक देहवृत्तीत, इंद्रियात, इंद्रिय्रसन्न्रिकर्षात अन्तर्भूत असून शिवाय, त्याचे ठिकाणी अतीत-त्व, अति-शयत्त्वही आहे.
वर्तु्ळाच्या केंद्राचीही अशीच परिस्थिती आहे. ते ही प्रत्येक त्रिज्येत व परिघात संदर्भित असून शिवाय त्यांच्याहून निराळे व स्वतंत्र असते. अर्थात हे केवळ उपमान आहे.
आत्मा व केंद्र यांत लक्ष्य साम्य आहे. सर्व तो साम्य नाही.
आधुनिक मानस-शास्त्रात ज्याला ीशश्रष ळिशींसीरींळिि किंवा `स्व'`संकलन' म्हणतात, त्यातला ीशश्रष किंवा `स्व' हा आत्मतत्त्वाचाच एक व्यावहारिक पर्याय आहे.
मानसिक `स्व' किंवा `अहम्' िूलीहश्रिसिळलरश्र ीशश्रष हा एकच नसतो. चंचल मनोवृत्तींबरोबर मानसिक `अहम्' चे रुप बदलत असते. या विविध अहं-भावांना आत्मतत्त्व म्हणता येत नाही.
मानसिक `अहं' च्या पलीकडे आणि त्यांना आधारभूत असे जे एक स्थायी तत्त्व असते ते आत्मतत्त्व होय. मानसिक अहं-भाव, िूलीहश्रिसिळलरश्र ीशश्रष, आगमापायी म्हणजे येणारे जाणारे
असल्यामुळे त्याच्या आधारावर संकलन किंवा ळिशींसीरींळिि होऊ शकणार नाही. `आत्मन्' शब्दाची निरुरक्तानिष्ठ व्याख्या करतांना,``वस्तु मिळ्रविणारा, ग्रहण करणारा, विषयांचा आस्वाद घेणारा व
ज्याला संतत भाव आहे तो आत्मा'' अशी लक्षणें निरुक्तकारांनी सांगितली आहेत.
अर्थ मिळविणारा, ग्रहण करणारा व आस्वादक ही लक्षणे देह व इंद्रिये यांची निदर्शक आहेत व संतत भाव किंवा चिर-स्थायित्त्व हे लक्षण आत्मतत्त्वाचे आहे.
आत्मतत्त्वाची लक्षणे करताना, त्याचे सदेहत्त्व विचारांत घेतले आहे हे आपण लक्षात ठेवले पाहिजे.

Facebook page

We have a page on facebook "Maharshi Vinod Publications.
You can join us.

श्रीगुरुपादुकोदयस्तोत्रम्


आज मुहूर्तवूं या एक नित्योत्सव।
अद्वैत आमोदें, जेणे फुलेल हें विश्व।
क्षणोक्षण प्रभातेल नवोनव महापर्व।
प्रसादचिन्ह श्री-श्री-श्रीविद्येचें।।१।।

परा, परापरा, अपरा।
श्रीगुरूपुजा ही त्रिशिरा।
विमर्शा माऊलीची ही स्तनदुग्धधारा।
ओष्ठविण्याचा समय हा।।२।।

‘अपरा’ आराधनेंत भेद-ग्रह-स्थिती।
‘परापरा’ अवस्थेंत भेद-अग्रह-वृत्ती।
‘परा’ अवस्थानांत अभेद-स्फूर्ती।
श्रीगुरूपुजेची पादुका ही।।३।।

आदिभान हें परात्परगुरुबीज।
विमर्शशक्ती श्रीशिवा गुरूविद्येची गुह्यशेज।
जीवूजीवूचा पहिला परिव्राज।
गुरूपादुकेचें आलोचन ।।४।।

एक उफराटे अ-कुल ब्रह्मपद्म।
तेथ निष्कलेचे निजशक्तीधाम।
निर्झरले व्यापिनीचे श्यामव्योम।
अमृतमेघ वोसंडला।।५।।

चतुष्कोणी देवतात्म्यांचे उगमस्थान।
बिंदुस्थली अमृतसिद्धीचें अनुभावन।
यथाक्रम आंतर अनुभवांचें अनुस्थापन।
श्रीगुरूविद्येचा सहजाचार हा।।६।।

‘विमर्श’ म्हणजे आदिभानस्थित चित्शक्ती।
पादुकोदय म्हणजे शिवशिवेची साम्यरसस्थिती।
गुरूकृपयैव या भाग्यश्रीची समवाप्ती।
‘गुरूकृपा’ ये नामें जीवू जीवूचें निरवस्थान।।७।।

‘चार’ म्हणजे सोपचार आराधन।
‘राव’ म्हणजे विमर्शशक्तीचें उपयोजन।
‘चरू’ म्हणजे द्रव्यगुणांचे संयोगीकरण।
‘मुद्रा’ या नांवे प्रतीकाचा प्रत्यंगभाव।।८।।

चित्गगन-चंद्रिकेची फेसाळली जान्हवी।
श्रीगुरूकृपेची वेल्हाळली की पान्हवी।
प्रकटली वा नीलाब्जाची श्रीसुषमा अभिनवी।
श्रीपादुकोदय स्तोत्र हें ।।९।।

श्रीनवशुक्तिकांचा सम्यक् समुल्लेख।
येथ दशोपनिषद्रहस्याचे महावार्तिक।
आदिकृपेचा जणुं संतताभिषेक।
श्रीगुरूपादुकोदयस्तोत्रम्।।१०।।

।।इति श्री गुरूपादुकोदय स्तोत्रम्।।
------------------------------

You may keep up to date with our updates by subscribing to RSS feed of this website. RSS Feed is available at www.maharshivinod.org/rss.xml